“Als ze ons iets willen zeggen, kunnen ze ons bellen. We gaan geen 16 uur op een vliegtuig zitten.” Met die mededeling op zijn netwerk Truth Social legde president Donald Trump dit weekend uit waarom hij het tweede topoverleg met Iraanse leiders in Pakistan last minute schrapte.
Normaal zouden Trumps speciale gezant Steve Witkoff en zijn schoonzoon Jared Kushner dit weekend geland zijn in Islamabad. Daar verbleef de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Abbas Araghchi. De woordvoerder van het Witte Huis had dat voorgesteld als een gesprek in levenden lijve. De Iraniërs lieten echter weten dat ze alleen vanop afstand hun boodschap zouden doorgeven aan Pakistaanse tussenpersonen.
Daarop ontbond Trump al zijn duivels. “Die gesprekken zijn te veel werk, Irans leiders weten zelf niet wat ze willen, en wij hebben toch alle kaarten in handen”, fulmineerde hij. “We moeten nog zien of de VS oprecht geïnteresseerd zijn in diplomatiek overleg”, reageerde Araghchi.
De feiten op het terrein doen de Amerikaanse geloofwaardigheid geen deugd. De Straat van Hormuz is niet vrij te bevaren, Iran buigt niet onder een Amerikaanse havenblokkade en Trump komt steeds verwarder over op sociale media. Op 5 april postte hij zonder gêne “open de fucking Straat van Hormuz, zotte klootzakken, of jullie zullen leven in de hel”; op 7 april beloofde hij dat de Iraanse beschaving “vannacht zal uitsterven”. Op 17 april klonk het dan weer dat “Iran op alle vlakken had toegegeven”. Waarnemers kregen meer hoop toen vicepresident J.D. Vance deelnam aan een eerste verkennende gespreksronde met de Iraniërs in Pakistan. Nu ligt alles weer stil. Hoelang kan het koppige, economisch verpieterde Iran het machtigste leger ter wereld nog buitenspel zetten? Teheran zelf lijkt alvast niet opgejaagd. Gênanter nog: volgens nieuwssite The Hill zijn de afgelopen weken meerdere schepen met Iraanse olie vertrokken, onder andere richting China.
Volgens Irankenner Karim Sadjadpour van denktank Carnegie Endowment for International Peace in Washington D.C. delen Trump en de Iraniërs in essentie dezelfde politieke filosofie. “Geef nooit toe als je onder druk staat, sla integendeel hard terug”, legde hij uit op de Amerikaanse televisie. “Ze geloven allebei dat zwakte meer eisen uitlokt. Geen van beide partijen wil eigenlijk een verderzetting van de oorlog en de contouren van een akkoord zijn algemeen gekend. Maar de weg ernaar toe is nog erg lang.”
Als iedereen weet dat een gesprek over Irans nucleaire ambities en een heropende Straat van Hormuz onvermijdelijk is, waarom komt er dan niets van? Het verlies van heel wat ervaren carrièrediplomaten speelt Trump parten. “Voor elke nieuwe Amerikaanse regering is de gedetailleerde complexiteit van het Irandossier een bittere leerervaring”, zegt Michael Singh, die in de regering van George W. Bush nog het dossier opvolgde, bij de Amerikaanse nieuwssite Politico. In 2018 trok Trump zich unilateraal terug uit een akkoord over Irans nucleaire plannen, en sindsdien is er langs Amerikaanse zijde amper technisch onderlegd denkwerk gebeurd. “De Iraniërs sturen geroutineerde teams die het thema al veel langer met opeenvolgende Amerikaanse delegaties hebben bediscussieerd. Je denkt dan dat Iran jou een toegeving doet, maar als je de details begint te ontwarren, blijkt het een toegeving van jezelf aan Iran te zijn”, aldus Singh.
Witkoff, een New Yorkse vastgoedmagnaat die zichzelf ooit omschreef als amateurdiplomaat, en Kushner hinkelen zonder veel overtuiging of dossierkennis over en weer tussen de oorlogstheaters van Oekraïne, Gaza en nu Iran. Vance werd intussen buitenspel gezet, volgens Bloomberg mogelijk omdat hij zich binnen Trumps entourage te kritisch uitliet over de strategie. “De diplomaten die de regio kennen, werden niet betrokken bij beslissingen en durven niets doen uit angst om ontslagen te worden”, schreef Nahal Toosi van Politico onlangs. Zij kent de regio goed en heeft ook bronnen in de wandelgangen van de Amerikaanse overheid. “Een diplomaat stuurde me dat hij niets te doen had, terwijl de crisis in volle gang was.” Volgens Toosi toont de Amerikaanse zijde een voorkeur voor “powerpointlijstjes” of een algemeen raamwerk van eisen die het Iran wil opleggen. Niemand denkt aan de aloude onderhandelingstechnieken. Stapsgewijs het vertrouwen opbouwen, bijvoorbeeld door een humanitaire corridor te openen voor kunstmest in de Straat van Hormuz, zou volgens Irankenner Ali Vaez van de International Crisis Group één methode kunnen zijn.
Maar bij de VS ontbreekt in het conflict een heldere focus. Des te meer omdat de ene na de andere regionale speler zichzelf bij Trump aanprijst als “ervaren sherpa” in dit conflict, zonder het ook echt te zijn. Dat vertroebelt het beeld. Pakistan, dat in eigen huis al geen orde kan houden, is de belangrijkste tussenschakel. Volgens The Hill overtuigde de Pakistaanse veldmaarschalk Amir Munir Trump ervan dat “regimeverandering in Iran” beter van het wenslijstje verdween.
