Waar is ayatollah Mojtaba Khamenei? Sinds zijn vader/voorganger en enkele van de hoogste militaire commandanten uitgeschakeld werden door een Israëlisch-Amerikaanse aanval, op 28 februari, is de nieuwe opperste Khamenei nergens te bespeuren. Hij liep zelf ook verwondingen op bij de aanval en die houden hem sindsdien binnenshuis, wellicht ondergronds. Midden april citeerde het persbureau Reuters anonieme bronnen die vertelden dat Khamenei betrokken is bij het beslechten van belangrijke kwesties. Maar in hoeverre heeft hij de touwtjes in handen?

“Khamenei jr. is als opperste leider niet geheel oppermachtig”, schrijft Hamidreza Azizi, Iran-expert bij het Duitse instituut voor internationale en veiligheidszaken SWP, in Time. Khamenei “fungeert als één stem binnen een breder consensusvormingsproces onder de veiligheidselite”. Die positie weerspiegelt volgens Azizi “zowel het overgangskarakter van het huidige moment als de veranderende machtsbalans binnen de Islamitische Republiek”.

De balans is veranderd. Maar niet zoals de Amerikaanse president Donald Trump dacht toen hij eind maart claimde dat de “regimewissel” in Iran “compleet” was. Trump noemde de nieuwe groep leiders in Iran “zeer redelijk”, al is het vooral hun standvastigheid die opvalt, ook in de onderhandelingen sinds het tijdelijke staakt-het-vuren werd afgekondigd op 8 april en inmiddels voor onbepaalde tijd is verlengd. De ‘wissel’ heeft ertoe geleid dat de autoriteit bij een relatief hechte defensie- en veiligheidscirkel ligt.

De Iraans-Amerikaanse journaliste Farnaz Fassihi interviewde voor The New York Times ruim twintig mensen uit de hogere rangen van Teheran en vroeg wie het land nu leidt. Het antwoord was helder: de Sepah, oftewel de Revolutionaire Garde. De Garde werd in de nasleep van de islamitische revolutie, in 1979, gecreëerd om de revolutionaire principes te ‘beschermen’. De voorbije decennia hebben de gardisten hun economische en politieke macht ferm uitgebreid. Inmiddels functioneren ze als een semi-overheidsorgaan.

De groep ontleende die macht aan haar nauwe samenwerking met de voormalige opperste leider, Ali Khamenei. Zijn positie en autoriteit waren in die periode niet vanzelfsprekend. Toen hij ayatollah Khomeini opvolgde na diens dood in 1989, had hij zich daar helemaal niet op voorbereid. Met de jaren ging de macht van de gardisten die van de geestelijken overschaduwen. Voor de huidige oorlog gingen analisten ervan uit dat die afbrokkeling zich na de eventuele dood van Khamenei zou verderzetten.

Ook in oorlogstijd lijkt die voorspelling uit te komen. Al komt daar een extra factor bij: de gezondheid van Mojtaba Khamenei. Hij raakte ernstig gewond bij de aanval op 28 februari, hij was in dezelfde bunker als zijn vader. Khamenei heeft minstens drie operaties ondergaan, wacht op een beenprothese en heeft zulke zware brandwonden aan zijn gezicht dat hij nauwelijks kan spreken.

Toegang tot Khamenei, die zich op een streng beveiligde en geheime locatie bevindt, is bijna onmogelijk, zegt Fassihi in een podcast. “Er bevindt zich geen elektronische apparatuur in zijn omgeving. Hij kan niet telefoneren en op geen enkele manier elektronisch communiceren. Contact met hem verloopt op de ouderwetse manier: door met de hand geschreven brieven in een enveloppe te stoppen, en via een menselijke keten van koeriers naar zijn beveiligde verblijfplaats te laten brengen en weer terug.”

Op die analoge wijze kan Khamenei ook feedback geven op de oorlogsstrategie van Teheran. Volgens Fassihi gebeurt dat met weinig ruis op de lijn. Khamenei zat al jarenlang diep verweven in de structuren van de Garde. De kring waarmee hij communiceert, kent hij goed.