In het Marokkaanse stadje Fnideq, op de plek waar duizenden mensen zich eind juli voor een haastige bestorming van Ceuta opmaakten, staan nu lange rijen politiecombi’s. Voor de kust deinen motorbootjes om eventuele zwemmers te onderscheppen. Aan zowel de Marokkaanse als de Spaanse zijde van het grenshek wordt alles in gereedheid gebracht om een herhaling van de ongecontroleerde migratiepoging eind juli te vermijden. Bij die massale bestorming van de Spaanse enclave kwamen minstens 88 mensen om het leven. Volgens verschillende ngo’s ligt de totale dodentol zelfs bijna dubbel zo hoog.
De spanning loopt opnieuw op, nu her en der voor een nieuwe migratiegolf wordt gewaarschuwd. 15 augustus is de datum die volgens de Spaanse veiligheidsdiensten al een tijdje op Facebook, Tiktok en in besloten Whatsappgroepen circuleert. Meta en Tiktok voerden op vraag van Europees commissaris Henna Virkkunen al ‘crisisprotocollen’ in om die berichten te monitoren en zo nodig te censureren. De grote focus op sociale media is niet toevallig. Verschillende analyses van de weken in de aanloop naar 30 juli wijzen op een zelfversterkende wisselwerking tussen online opwinding en succesvolle clandestiene grenspassages. Of die opwinding ook doelgericht werd opgeklopt, is minder duidelijk.
Pogingen om de plotse aankomst toen van tienduizenden migranten in Ceuta te verklaren, focusten in eerste instantie op een bekend draaiboek. In 2021 zette Marokko de grenssluizen gecontroleerd open om Spanje rond het dossier van de gecontesteerde Westelijke Sahara onder druk te zetten. Ook deze keer leken grenswachten opvallend passief, maar was een eventuele politieke boodschap minder eenduidig. In de officiële reacties van Spaanse overheidsvertegenwoordigers werden de Marokkaanse autoriteiten ontzien. Volgens hen waren “desinformatie” en “smokkelnetwerken” verantwoordelijk voor het debacle.
De escalatie op 30 juli kwam in ieder geval niet uit het niets. Twee dagen eerder, op 28 juli, publiceerde lokaal nieuwsmedium El Faro de Ceuta een videocompilatie van toestromende migranten met als ondertitel ‘Ceuta kan het niet meer aan’. Een kort clipje uit die video, waarin twee meisjes in zwempak naar de camera zwaaiden, ging enkele uren later met Arabisch bijschrift viraal. Het fragment bereikte miljoenen mensen, blijkt uit een reconstructie die de Marokkaanse techondernemer Marouane Lamharzi Alaoui op X deelde. De grimmige ondertoon uit het bericht van El Faro ging daarbij evenwel verloren. Integendeel, een succesvolle zwemtocht naar Ceuta leek haalbaar.
Beelden van zwemmende tieners – op weg naar Ceuta onder een stralende hemel en gepimpt met opzwepende muziek – werden op dat moment al wekenlang gretig gedeeld en geliket. In Facebookgroepen als ‘fnida9’ of ‘Fnideq Bab Septa’, die ondertussen zijn opgedoekt, wisselden migranten in spe tips uit. Die online interacties waren niet uit de lucht gegrepen. Ze weerspiegelden een reële, aanzwellende golf irreguliere migratie richting Ceuta.
In de nacht van 19 op 20 juli, tijdens en na de WK-finale, onderschepten patrouilles van zowel de Spaanse als de Marokkaanse grenswacht bijna 200 zwemmende migranten. Enkele dagen later waagde een gelijkaardig aantal de oversteek. Volgens cijfers van het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken slaagden in totaal 3.835 migranten er in juli – de laatste twee dramatische dagen niet meegerekend – in om Ceuta illegaal binnen te komen. Dat is een stijging met 164,1 procent in vergelijking met een jaar eerder. De Spaanse politievakbonden luidden al op 25 juli de alarmbel. Ze veroordeelden de chronische onderbemanning aan de enclavegrens en riepen zelfs op tot het ontslag van de pas aangestelde politiecommissaris Eloy Román López.
Het lijdt geen twijfel dat sommige actoren het groeiende enthousiasme in juli gretig oppookten. Het Spaanse technologiebedrijfje Golden Owl, gespecialiseerd in opensourceonderzoek naar online netwerken, identificeerde in een rapport van 3 augustus een hele reeks verdachte profielen die in de aanloop naar 30 juli consequent verkeerde informatie verspreidden en zelf ook oversteekpogingen opzetten. Een van hen probeerde, onder de naam Aadile Tami, herhaaldelijk “een team van 10 tot 15 mensen samen te stellen” om samen de landsgrens vanuit Fnideq over te steken. Anderen, zoals de beheerders van de ondertussen opgedoekte platformen ‘Tetouan Global’ (Tétouan is een stad even ten zuiden van Ceuta) of ‘Haragaceuta’ (een directe verwijzing naar ‘harraga’ of illegale migratiepogingen), deelden bemoedigende updates van de grenssituatie. De uiteindelijke migratiegolf vormde een “georganiseerde, doelgerichte en geleide operatie”, concludeerde de start-up.
Die conclusie is moeilijk te onderbouwen. Het aantal geïdentificeerde opruiers blijft beperkt en ook een onderlinge link wordt niet aangetoond. Golden Owl geeft toe dat de actieve pogingen tot rekrutering “een beperkt bereik hadden”. “Wat de bevolking daadwerkelijk in beweging bracht”, erkent het rapport, “waren de verheerlijking en nieuwsverspreiding, gemeten in miljoenen plays”.
