De oorlog in Oekraïne draait in cirkels. Na 4,5 jaar vechten is een probleem teruggekeerd dat in de eerste maanden van de oorlog de wereld wakker hield: stijgende voedselprijzen, omdat Oekraïne zijn graan nauwelijks kon exporteren via de Zwarte Zee. Pas na maandenlange bemiddelingen door Turkije stemde Rusland met lange tanden in met een compromis, waardoor graanschepen een min of meer veilige doortocht werd gegarandeerd.
Maar nu de oorlog almaar grimmiger wordt en Oekraïne Rusland hard treft met voortdurende aanvallen op zijn olie-installaties, zijn de handschoenen helemaal uit en gebruikt Moskou opnieuw het wapen van het graan. De voorbije weken zijn de Russische bombardementen op Oekraïense havens aan de Zwarte Zee intens geworden. Vooral Odessa wordt hard getroffen. Sinds eind juli is geen enkel graanschip de haven nog kunnen binnenvaren. Ook de haven van Izmajil, verder naar het westen aan de monding van de Donau, kreeg intussen de volle laag. Bij de Oekraïense aanvallen op de haven van Novorossiysk vlogen dan weer Russische graanterminals in brand.
Dat de slag om de Zwarte Zee opnieuw in alle hevigheid woedt, komt ook omdat Moskou nieuwe manieren heeft gevonden om de Oekraïense schepen aan te vallen. In 2023 was Oekraïne erin geslaagd de Russische Zwarte Zeevloot te verdrijven uit de haven van Sebastopol op de Krim. Bijna een derde van de militaire schepen werd uitgeschakeld, de rest moest vertrekken naar de haven van Novorossiysk. De facto werd het westelijke deel van de Zwarte Zee daardoor redelijk veilig. Maar intussen kan Rusland met zijn drones en raketten de hele zee weer onder vuur nemen en zijn de wapens bovendien veel preciezer geworden. In juni en juli werden zeker 50 Oekraïense schepen getroffen.
Daardoor is de export van graan sinds begin augustus teruggevallen tot een kwart van de uitvoer een jaar geleden. Als daar geen verandering in komt, zijn de gevolgen voor de Oekraïense economie en voor de wereldwijde voedselprijzen groot. De Oekraïense minister van Landbouw waarschuwde al dat de prijzen op de wereldmarkt tot 30 procent kunnen stijgen. Vooral landen in Afrika dreigen daarvan het slachtoffer te worden. Ook de Russische president Poetin is daar gevoelig voor: hij houdt de Afrikaanse landen graag te vriend. Daarom stemde hij in 2022 ook in met een bestand over de vaarroutes. De vraag is of hij daar nog toe bereid is.
Omdat het Russische leger er nog nauwelijks in slaagt Oekraïens grondgebied te veroveren, focust het op de burgerinfrastructuur en op de Oekraïense economie. Landbouw is daarin altijd cruciaal geweest. Hoewel de productie van gewassen sinds de oorlog fors gedaald is – van 106 miljoen ton in 2021 tot 77 miljoen in 2024 – was de sector vorig jaar verantwoordelijk voor bijna 60 procent van de exportinkomsten. Na de grootschalige invasie werd de export zelfs nog belangrijker, want de eigen markt stortte in.
Voor Oekraïne zijn de uitwijkmogelijkheden ook beperkt. Toen de export via de Zwarte Zee in 2022 tijdelijk onmogelijk was, gebruikten de schepen de Donau als een alternatieve route. Europa werd een belangrijke afzetmarkt en om het land te helpen moesten de Oekraïense boeren tijdelijk geen invoertaksen betalen. Maar die goodwill is in verschillende landen verdwenen.
Vooral Polen speelt het hard. Onder druk van de Poolse boeren stelde Warschau in 2023 een embargo in tegen goedkoop Oekraïens graan en de Poolse minister van Landbouw verklaarde deze week al dat dit embargo gehandhaafd blijft. Polen is wel bereid het Oekraïense graan door te laten als het elders in Europa wordt verkocht. Maar zelfs daartegen wordt geprotesteerd door de Poolse boeren. Zij vrezen dat het Oekraïense graan toch in Polen op de markt komt.
Kiev heeft intussen opnieuw de hulp van Europa ingeroepen. Het heeft de Europese Commissie om een tijdelijke lening gevraagd zodat de boeren hun graan kunnen stockeren en niet met verlies moeten verkopen. De export over de Donau en over land is immers veel duurder en is door de lage waterstanden in de rivier voorlopig nauwelijks een alternatief. In Brussel wordt de vraag bekeken, maar een echte oplossing is dat niet. In november wordt er opnieuw geoogst en tegen dan moet het oude graan weg zijn.
