In de Verenigde Staten worden vandaag mensen die illegaal in het land verblijven massaal opgespoord en opgesloten. Rechtbanken worden overspoeld met verzoeken tot invrijheidstelling op basis van habeas corpus. Letterlijk betekent dat: “Gij zult het lichaam hebben.” Dat Angelsaksische rechtsbegrip huldigt het principe dat wanneer de overheid je van je vrijheid berooft, een rechter de wettigheid daarvan moet kunnen nagaan.
De eerste schriftelijke neerslag van dat recht staat te lezen in de Assisen van Clarendo, een hervorming van het strafrecht die koning Hendrik II van Engeland in 1166 doorvoerde. Het habeas-corpusprincipe vertrekt van het idee dat het aan de overheid is om aan te tonen dat de aanhouding niet onwettig is. De bewijslast ligt dus bij de overheid en weerspiegelt het beginsel dat niemand van zijn vrijheid mag worden beroofd zonder wettelijke reden. Het was al een mensenrecht lang voor dat begrip bestond. In 1772 leidde het tot de baanbrekende vrijlating van de slaaf James Somerset. In de 20ste eeuw werd habeas corpus opgenomen in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM).
Zaterdag leidde de toepassing van habeas corpus in Texas tot de vrijlating van Adrian Arias en diens vijfjarige zoontje Liam. De motivering voor die uitspraak zegt veel over de staat waarin het land zich bevindt. De rechter, Samuel Frederick Biery, begon met de algemene bedenking dat hij vaak mensen naar de gevangenis stuurt en deportaties beveelt op grond van de juiste juridische procedures.
Maar deze keer besliste hij anders, omdat de Amerikaanse overheid schijnbaar het een en ander vergeten was. Zoals de ‘Declaration of Independence’ van 1776, waarin de toen 33-jarige Thomas Jefferson, later de derde president van de VS, een aantal klachten opsomde over de autoritaire Britse koning, met wie de Amerikanen niets meer te maken wilden hebben. In het vonnis citeert rechter Biery uit die Onafhankelijkheidsverklaring onder meer volgende grieven over die koning: “Hij heeft horden officieren hierheen gestuurd om ons volk lastig te vallen, hij heeft binnenlandse opstanden aangewakkerd, hij stuurde een leger op ons af en hij heeft hier, in vredestijd, gewapende troepen gekazerneerd zonder de instemming van onze wetgevende macht.” Vandaag gebeurt ongeveer hetzelfde, volgens de rechter.
Biery steunde zijn beslissing voorts nog op het vierde amendement van de Amerikaanse grondwet, waarin staat dat een overheid goede redenen moet hebben om huizen te doorzoeken. De grondwet vereist een onafhankelijke rechter om dat af te toetsen. Het huidige systeem, waarin de uitvoerende macht zichzelf verregaande macht toekent, is in strijd met de rechtsstaat. Rechter Biery vergeleek zulke controle op de overheid met de vos die waakt over het kippenhok.
Die rechterlijke uitspraak past in een hele reeks van vrijlatingen op basis van habeas corpus. Daaruit blijkt dat er toch nog een rechterlijke macht overeind staat die niet plooit voor de orkaan die Trump door het land laat razen. Dat is hoopgevend en kan ons iets leren over het belang van de scheiding der machten. In ons land oordeelde de Raad van State eind vorig jaar dat de huisarresten die de burgemeester van Antwerpen met oudjaar heeft opgelegd, niet in strijd waren met de grondwet en het EVRM.
Nochtans kwam de uitvoerende macht toen ook op het terrein van de rechterlijke macht. Allemaal met het oog op het hogere doel – het algemene belang, de veiligheid of de volksgezondheid, net zoals het geval was bij de corona-besluiten. Onze rechterlijke macht toont zich veel minder kritisch dan de Texaanse rechter als de uitvoerende macht haar boekje te buiten gaat.
Laksheid is nochtans niet wenselijk, ook niet bij ons, waar het (nog) relatief rustig is. Bovendien hebben die huisarresten ook op geen enkele wijze dat hogere doel gediend. In Antwerpen werden de voorbije oudejaarsnacht zo mogelijk nog meer vernielingen aangericht dan de vorige jaren. Die huisarresten zijn een lapmiddel voor het falende (jeugd)sanctierecht en het falende vervolgingsbeleid. Met de relschoppers van de recentste oudejaarsnacht is precies hetzelfde gebeurd als met die van het jaar voordien: niets. In ieder geval heeft niemand gezien dat recht is geschied.
